Kishte gjetur paqen. E la.
Kishte gjetur një jetë larg luftës. U kthye për të luftuar.
Nga Zvicra në Koshare, rrugën më të gjatë të jetës së tij e bëri në drejtim të kundërt me të gjithë, drejt atdheut, drejt thyerjes së kufirit.
Kjo është historia e tij.
Vitet e rinisë
Në fshatin Polac të Skenderajt, më 14 gusht 1971, në një familje me tetë fëmijë, nga babai Gani dhe nëna Fahrije, lindi Dritoni, i treti me radhë. Drenica është tokë e kodrave të buta dhe fushave të hapura, e rrahur nga era dhe nga historia; një vend i vogël me emër të madh, djep i kryengritjeve shqiptare. Aty, fëmijët rriten mes zërit të nënës dhe heshtjes së fushave, dy tinguj që nuk ndahen kurrë plotësisht nga njëri-tjetri.
Shkollën fillore e nisi në vitin 1978 dhe e përfundoi tetë vjet më pas në fshatin e tij. Arsimin e mesëm e kreu në Skenderaj. Mësuesit e kujtojnë si nxënës të shkëlqyeshëm, të veçuar nga të tjerët, një djalë i disiplinuar në një moshë kur pak kush është. Ishte atlet, futbollist i mirë, me trup të fortë dhe vullnet të rrallë. Në edukatën fizike dallohej, ndërsa brenda tij rritej një pasion i heshtur për artet ushtarake.
Por nuk ishin vetëm mësuesit dhe librat që e formuan. Në shtëpinë e tij kishte një zë më të fortë se të gjithë, gjyshi Vehbi. Një burrë i moshuar, nip i Ahmet Delisë, mbajtës i kujtesës së fshatit. Ai e mbante pranë dhe i tregonte histori që nuk gjendeshin në asnjë tekst shkollor.
Historia që e prekte më thellë nuk vinte nga shekujt e largët, por nga gjaku i vet. Ishte rrëfimi për Ahmet Delinë, trimin e Drenicës, emri i të cilit në shtëpi përmendej me nderim dhe krenari. Kur forcat serbe hynë në Prekaz, duke djegur e vrarë, Ahmet Delia doli në ndihmë fqinjit të tij, jo me pushkë, por me sopatë. Me të vetmen armë në dorë, ai përballoi xhandarët derisa ra nga plagët. Ra duke mbrojtur tjetrin, në tokën e të parëve. Emri i tij mbeti si relikë në shtëpi, dhe si mësim i parë në mendjen e Dritonit: të dalësh në ndihmë pa pyetur për çmimin.
"Gjyshi i rrëfente për luftërat e Kosovës, për Hasan Prishtinën që ngriti pendën si flamur dhe pushkën si betim, e për atë që me sopatë në dorë mbrojti fqinjin deri në frymën e fundit. Dritoni nuk i dëgjonte vetëm me vesh, i dëgjonte me zemër."
Këto rrëfime nuk mbetën vetëm brenda oborrit. Në vitin 1989, kur Kosova u ngrit kundër heqjes së autonomisë, djaloshi i Polacit, ende nxënës i shkollës së mesme, doli në rrugë bashkë me moshatarët e tij. Në demonstratat që përshkuan Drenicën dhe vendin, mes brohoritjeve dhe gazit lotsjellës, me flamurin e ndaluar në xhep dhe zemrën që i rrihte fort, ai përjetoi mësimin e parë praktik të asaj që gjyshi ia kishte rrëfyer: liria nuk dhurohet, ajo kërkohet.
Në një moshë kur shumë dëgjojnë vetëm zërin e tyre, ai dëgjoi një zë që vinte nga e kaluara. Në prehrin e gjyshit u rrit dhe u formua. Kur mbaroi shkollën e mesme, ishte ende i ri, por brenda tij diçka kishte marrë tashmë formë: dija se ku i takonte të ishte dhe çfarë do ta priste atje.
Dyzet ditë të papritura
Në fillim të viteve nëntëdhjetë, ushtria e shtetit që sundonte Kosovën vazhdonte të rekrutonte me dhunë të rinjtë shqiptarë. Pas përfundimit të shkollës së mesme, shërbimi ushtarak ishte detyrim. Ai nuk mund ta refuzonte.
Familja nuk pranoi ta linte të shkonte me autobusët ku tuboheshin rekrutët. I vëllai Ekremi, nipi Sherifi dhe axha Sabriu e çuan vetë me makinë deri në Surdulicë, në kazermën ushtarake në Serbinë jugore. E dorëzuan. Pritën pak. Pastaj u kthyen, me një heshtje që i shoqëroi gjithë rrugën.
Dhjetë muaj kaluan pa ndonjë ngjarje të madhe. Në njërën nga vizitat e fundit, familja e takoi në një poligon afër kufirit. Ishin aty i vëllai Ekremi, gjyshi, babai, nëna dhe një nip. Kaluan disa orë bashkë. Në ato ditë, ushtarët shqiptarë po dezertonin nga radhët. I vëllai i propozoi të bënte të njëjtën gjë. Ai refuzoi.
"Jo. Kam edhe vetëm dyzet ditë para se të përfundoj shërbimin ushtarak. Mos të kemi telashe më pas."
Ato dyzet ditë nuk erdhën kurrë. Pak pas vizitës, pa paralajmërim, eprorët morën një grup ushtarësh shqiptarë dhe i transferuan në luftë. Drejtimi ishte Kroacia, ku ushtria jugosllave kishte nisur një fushatë të ashpër.
Për tre muaj nuk pati asnjë lajm. Familja nuk dinte nëse ishte gjallë. Pastaj erdhi një letër nga një shok i tij: "Dritonin me disa shokë i kanë transferuar diku dhe nuk dimë asgjë për të." Ishin muaj të gjatë, me zemrën pezull.
Pas tre muajsh heshtje, Dritoni dërgoi një letër të shkurtër: ishte mirë, kishte kaluar në anën kroate. Pak kohë më pas, një shok i tij nga Tetova kontaktoi familjen dhe fjale pas fjale u tregoi se ishte gjallë e shëndosh. Ia la edhe një numër telefoni.
Familja u nis drejt Tetovës. Vetëm aty kishte mundësi ta thërrisnin. Kur dëgjuan zërin e tij, morën frymë për herë të parë pas muajsh.
Kishte dezertuar. Nuk do të qëllonte për një flamur që nuk ishte i tij dhe që sulmonte popullatën civile. Kishte kaluar në anën kroate, ku luftoi krah për krah me një shok kroat që e priti në shtëpinë e tij. Braktisi njërën ushtri me vullnetin e vet, iu bashkua tjetrës.
"Unë kam shpëtuar. Jam shëndosh e mirë. Jam në Kroaci, te një shok. Më duhen dokumente dhe të holla që të kaloj në Perëndim."
Axha Hasani udhëtoi drejt Kroacisë dhe ia çoi vetë dokumentet dhe të hollat. Më pas, rruga e tij vazhdoi drejt Zvicrës.
Shtatë vjet larg
Në Zvicër, jeta mori një ritëm tjetër. Punoi. Kurseu. Mësoi gjuhë që nuk i kishte menduar kurrë. Por ajo rregullsi ishte vetëm sipërfaqe.
Ajo rregullsi kishte kufijtë e saj. Fundjavët i kalonte duke u takuar me bashkatdhetarë, duke organizuar, duke punuar për çlirimin e Kosovës. Largësia nuk e kishte mësuar heshtjen.
Ishte një liri e rëndë, liria e një njeriu që nuk pranohet plotësisht askund. Në Kosovë nuk mund të kthehej. Në perëndim nuk do të ishte kurrë krejt në shtëpi. Çdo mëngjes, në orët e para, kishte një ndjesi të hollë malli. Jo për diçka të bukur, por për diçka të paplotësuar.
Kishin kaluar vite pa e përqafuar nënën.
Pastaj nisi lufta. Në Qirez e Likoshan ranë të parët. Shpërtheu Prekazi. Më 5, 6 dhe 7 mars 1998, forcat serbe rrethuan familjen Jashari. Baci Shaban Jashari, së bashku me djemtë e tij Hamzen dhe Komandantin Legjendar Adem Jasharin, luftuan tri ditë e tri net pa ndërprerë. Luftuan deri në frymën e fundit. Mbijetoi vetëm Besarta, vajza e vogël e Hamzës.
Ata nuk u dorëzuan. Asnjë hap prapa. Ajo betejë nuk ishte fund. Ishte thirrje. E gjithë Kosova u ngrit.
Ai e ndjeu se nuk kishte më ku të rrinte. Vendi po e priste. Ai ishte përgatitur për këtë një jetë të tërë. Në pranverën e vitit 1998, me një grup shokësh nga diaspora, kaloi kufirin shqiptaro-shqiptar, krah për krah me Agim Ramadanin dhe Xhafer Gashin.
Nuk e shkroi vendimin. Nuk e zgjati. E mori thjesht, si dikush që pranon një rrugë që e ka njohur prej kohësh. Që nga fëmijëria. Që nga mbrëmjet me gjyshin.
"Për të dhe për shumë dëshmorë të tjerë, nuk kishte rëndësi ku luftonin. Drenicë apo Dukagjin, gjithkund ishte atdheu i tyre."
Takimi i parë me komandantin e brigadës ndodhi më 15 gusht 1998. Dritoni, bashkë me Xhafer Gashin, kishte dalë në ndihmë forcave që tërhiqnin civilët dhe të plagosurit nga zona e luftimeve në Junik dhe fshatrat përreth.
Mes zhurmës së luftës dhe rrugëve të mbushura me njerëz që iknin, ai ishte aty ku duhej të ishte. Në ballë. I qetë. Me duart gati për çdo gjë që kërkonte momenti.
Kodra mbi Tropojë
Qendra stërvitore ndodhej në një fshat të vogël mbi Tropojë. Aty, nën udhëheqjen e një prej komandantëve më të njohur të luftës, djem nga të gjitha anët, emigrantë, vendas, ushtarë me përvojë, mësonin atë që nuk ua kishte mësuar askush më parë: të mbroheshin, të udhëhiqnin dhe të mbijetonin.
Dita fillonte herët. Stërvitje të gjata në mëngjes. Kthim në rresht të organizuar në mesditë, me lopatëza, maska dhe helmeta të mbuluara me gjethe dushku. Kishte disiplinë. Kishte plan. Kishte një seriozitet që buronte nga e vërteta e thjeshtë se çdo gjë që mësohej aty do të provohej shumë shpejt në luftë.
Ai u caktua komandant i togut të policisë ushtarake në Brigadën 138 "Agim Ramadani". Nuk ishte një pozicion që jepej lehtë. Kërkonte besim. Kërkonte shembull. Shembull në disiplinë, në sjellje dhe në gatishmëri për veprim.
E pranoi pa hezitim. Njësia që drejtonte kishte një rol të veçantë: të priste djemtë e rinj që vinin nga të gjitha anët, t'i orientonte dhe t'i rreshtonte në brigadë. Ishte një rol udhërrëfyesi. Ai që paraprinte situatën. Ai që ishte gjithmonë gati. Ai që, vetëm me praninë e tij, u tregonte të tjerëve si qëndrohet.
"Me qëndrimin e tij u bë shembull për shumë ushtarë që vinin."
Bashkëluftëtarët e kujtojnë edhe për një detaj të veçantë: mjekrën. E mbante të rregulluar me kujdes, si dikush që kishte kaluar vite në perëndim dhe nuk kishte humbur zakonet. Ndonjëherë e ngacmonin: "Hiqe atë mjekër." Ai buzëqeshte. Përgjigjja ishte gjithmonë e njëjtë.
"Derisa të lirohet Kosova, mjekrën time nuk e heq."
Dhe nuk e hoqi kurrë.
Në mes të luftës, nxori nga çanta një makinë rroje që e kishte sjellë nga Zvicra dhe rregulloi mjekrat e disa bashkëluftëtarëve. Një gjest i vogël përkujdesjeje në një kohë të ashpër. Për të ishte diçka e natyrshme. Kështu e kuptonte ai luftëtarin e vërtetë: jo vetëm ai që mban armën, por ai që ruan dinjitetin edhe kur gjithçka rreth tij shembet.
Me njësinë e tij kaloi dhjetëra herë kufirin. Vëzhgime terreni. Skicime. Marrje informatash nga pika C2 deri në Qafë Morinë. Shkonte natën. Kthehej pas dy ditësh.
Në shitoren e vogël të fshatit merrte diçka në çantë dhe zhdukej. Kur kthehej, shokët e pyesnin: "Ku ke humbur?" Ai buzëqeshte lehtë. "Ishim në aksion."
Feniks
Në atë kohë, propaganda serbe shpallte se forcat e UÇK-së ishin drejt shuarjes. Në të njëjtën kohë, Millosheviqi zhvillonte fushatë diplomatike, duke e paraqitur Kosovën si një çështje që do të zgjidhej shpejt. Në terren, realiteti ishte tjetër. Brigadat që po përgatiteshin për thyerjen e kufirit vendosën të përgjigjeshin me një veprim që do të dëgjohej larg.
Aksioni mori emrin Feniks. Një ringritje. Një shenjë se lufta nuk po shuhej, por po merrte formë.
Natën u ngritën bashkë policia ushtarake, njësia ku ai bënte pjesë, dhe njësia Kobra. Detyra ishte e qartë: të goditej kolona armike në momentin kur ishte më e zbuluar. Të tregohej se UÇK-ja nuk ishte në tërheqje. Se toka mbahej ende.
Ditë më parë kishin bërë çdo përgatitje. Vëzhgime të vazhdueshme. Skicime të detajuara. Vrojtim terreni deri në agim, në pikën e gurit kufitar C2, për të ndjekur lëvizjet e forcave serbe në karaullën e Koshares. Çdo lëvizje ishte studiuar. Çdo hap ishte menduar.
Më 30 shtator, kur automjeti ushtarak serb kaloi në rrugën e vëzhguar, gjithçka shpërtheu. Zjarri erdhi nga të gjitha anët. Goditja ishte e shpejtë dhe e saktë.
U shkaktuan humbje të mëdha në njerëz dhe në teknikë. U morën armë, pajisje dhe shenja identifikimi të njësisë armike, e njohur si Zhaka. Aksioni tregoi jo vetëm forcë, por edhe përgatitje.
Për një brigadë që ende po formohej, ishte më shumë se një goditje ushtarake. Ishte ngritje morali. Ishte dëshmi se lufta nuk kishte mbaruar.
Thyerja e kufirit
Kufiri midis dy anëve të të njëjtit komb ishte vendosur në vitin 1913. Tetëdhjetë e gjashtë vjet. Katër breza që e kishin mësuar atë vijë si diçka të pandryshueshme, të pashmangshme, të përhershme. Plani ishte i thjeshtë në fjalë: ajo vijë duhej të thyhej.
Shtabi i Grupit Operativ të Tretë kishte përgatitur gjithçka. Në krye ishte komandanti i brigadës, njëherësh edhe shefi i shtabit. Urdhri u dha më 8 prill. Sipas fjalëve të komandantit, ishte dita më e lumtur e jetës.
Nata mes 8 dhe 9 prillit kaloi në gatishmëri. Disa regjistrime nga ajo natë ruhen ende. Burra që qeshin. Që pinë çaj nga gota plastike. Që i thonë njëri-tjetrit ndonjë fjalë të fundit. Në njërin prej tyre, buzëqeshja e tij. E njëjta që e kishte sjellë nga perëndimi. E njëjta që nuk do të ndryshonte.
Në mbrëmjen e 8 prillit u nisën nga Papaj. Rreth orës dy pas mesnate, njësia hyri në territorin e Kosovës dhe u vendos në pozicionet e caktuara. Synimi ishte i qartë në letër, por i vështirë në terren: karaulla e Koshares dhe pikat dominante përreth.
Kushtet ishin të rënda. Shi. Të ftohtë. Terren i ashpër. Në drejtim të karaullës, njësia hasi në forcat serbe dhe ra në një pritë të fortë. Në atë moment, kur shokët kërkuan mbështetje, ai hapi zjarr për t'i mbuluar.
Aty u pa qartë mënyra e tij. Si mbulohet një shok. Si sigurohet një lëvizje. Si merret një vendim në sekonda pa humbur qetësinë. Falë atij mbulimi, shokët arritën të tërhiqeshin. Beteja vazhdoi pothuajse gjatë gjithë ditës.
"Pas 86 vitesh, me 86 forca ushtarake të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, e kemi bërë thyerjen e kufirit."
Në mbrëmje, pikat më të rëndësishme ishin marrë. Rrasa e Koshares. Pikat e vëzhgimit. Kazerma ishte e rrethuar.
Të nesërmen, më 10 prill, u mor posta kufitare. Flamuri i Jugosllavisë u hoq. Njësitë u rreshtuan. U ngrit flamuri shqiptar. Për disa çaste, askush nuk foli.
Nga ajo ditë e deri në fund të luftës, u bënë përpjekje të shumta për ta rimarrë atë pikë. Asnjëra nuk pati sukses. Koshare mbeti e pamarrë.
Ishte hera e parë pas dekadash që kufiri nuk ishte më vijë ndarëse. Ishte thyer.
Dita e ftohtë
Më 10 prill, bashkëluftëtari Hysni Neziri arriti të çajë rrethimin nga kreshta e Shkozës. Njoftoi se shokët e tij, mes tyre edhe komandanti Musë Gjakova, ishin të bllokuar dhe kishin nevojë urgjente për ndihmë, armë dhe ushqim. Dritoni, bashkë me Sylejman Shalën dhe njësinë e vet, u nisën vullnetarë. Qëllimi ishte i qartë: t'i nxirrnin nga vija e zjarrit.
Dita e 11 prillit nisi me një qetësi të pazakontë. Një qetësi që nuk premtonte paqe. Vëzhguesit u angazhuan. Vlerësimi ishte i saktë.
Rreth orës tre e gjysmë të mëngjesit, sulmi filloi përsëri. Jo si më parë. Depërtim me njësi speciale. Afrim shumë pranë. Artileri paralele. Predhat 82 milimetërshe ranë mbi pozicionet pa ndërprerje.
Forcat armike kishin sjellë njësitë më elitare. Synimi ishte i qartë: rikthimi i kufirit. Luftimet u zhvilluan në distanca të shkurtra, në disa pika deri në pesë metra. Nga ora pesë e mëngjesit deri në pesë pasdite. Dymbëdhjetë orë pa pushim.
Disa nga predhat goditën pikën ku ishim vendosur. Toka u dridh. Komandant Musë Gjakova u plagos rëndë. I tronditur, mes tymit dhe gjakut, drejtoi shikimin nga Dritoni.
"Dritonin e pashë duke buzëqeshur. Ishte i plagosur rëndë. Sikur të më thoshte: komandant, përshëndetemi. Ai shikim më ka mbetur edhe sot, sikur të na thoshte: unë jam me ju."
Nën breshërinë e pandërprerë, pas orës pesë të pasdites, në atë kreshtë ranë bashkë Dritoni dhe Sylejman Shala.
Në një tjetër pozicion, në të njëjtën ditë, ra edhe komandanti Agim Ramadani. Kishin ardhur nga larg. Kishin luftuar bashkë. Dhe në fund ranë në të njëjtën ditë, nën të njëjtin flamur.
Brenda pak orësh, brigada humbi disa nga njerëzit që i kishin mësuar të tjerët si luftohet.
Por asgjë nuk u kthye mbrapa. Asnjë pozicion. Asnjë hap.
Gjaku i tyre mbeti në atë tokë. Dhe toka mbeti e tyre deri në fund të luftës.
Epilog
La pas babën, nënën, katër vëllezër dhe tri motra. La pas edhe gjyshin që dikur i kishte rrëfyer historinë e Hasan Prishtinës, të një burri që ishte përballur me të njëjtin armik një shekull më parë.
Ai e dëgjoi atë histori si fëmijë. E jetoi si burrë. E vulosi me gjakun e vet në një kreshtë të ftohtë prilli. Jo si fund, por si përmbushje. Aty ku fjala e gjyshit u bë vepër. Ku rrëfimi u bë histori.
Në Polac i është ngritur përmendore. Në Koshare ruhet toka ku ra. Nga Presidenca e Republikës së Kosovës është dekoruar me Urdhrin Hero i Kosovës, titullin më të lartë që i jepet atij që jep jetën për lirinë e vendit.
Një këngë e shkruar pas luftës e kujton:
rreze drite mbi Polac,
mblidhen bashkë i ri e plak,
mblidhen nipa e mblidhen mbesa,
kurrë mbi trimin s'bjen harresa.
Jeta e tij zgjati njëzet e shtatë vjet. Asnjë prej tyre nuk ishte i rastësishëm. Fëmijëria me rrëfimet e gjyshit. Rinia me uniformën e huaj. Vitet e mallit në perëndim. Javët e stërvitjes. Thyerja e kufirit. Orët e fundit të betejës.
Në secilën prej atyre kohëve, e njëjta qetësi. E njëjta buzëqeshje.
Lavdi jetës dhe veprës së Driton Veliut